Terapia dla osób doświadczających przemocy

Może to być jednorazowe zdarzenie, ale często są to sytuacje, które trwają latami i z czasem przestają być dostrzegane jako przemoc. Osoby, które doświadczają przemocy, często nie używają tego słowa. Mówią raczej o „trudnym związku”, „kłótniach” albo o tym, że „też nie są bez winy”. Odpowiedzialność za przemoc zawsze ponosi jednak osoba, która ją stosuje.

Formy przemocy

Przemoc nie zawsze zostawia ślady na ciele. Może przybierać różne formy, które często występują jednocześnie:

• przemoc fizyczna: np. popychanie, szarpanie, bicie, przytrzymywanie, niszczenie rzeczy,
• przemoc psychiczna: np. poniżanie, wyśmiewanie, groźby, kontrolowanie, izolowanie od bliskich, podważanie czyjejś pamięci i oceny sytuacji („przesadzasz”, „to ci się wydaje”),
• przemoc ekonomiczna: np. odbieranie pieniędzy, kontrolowanie wydatków, uniemożliwianie pracy, zaciąganie zobowiązań bez zgody,
• przemoc seksualna: np. zmuszanie do kontaktu seksualnego lub zachowań, na które nie ma zgody, także w stałym związku,
• cyberprzemoc: np. nękanie, śledzenie i kontrolowanie przez telefon czy internet.

Przemoc może dziać się w związku, w rodzinie, ale też w pracy. Mobbing to uporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanie pracownika, które obniża jego poczucie przydatności zawodowej albo ma na celu lub skutkuje jego poniżeniem, ośmieszeniem, izolowaniem czy wyeliminowaniem z zespołu. Osobnym, często bardzo długo nienazwanym doświadczeniem jest przemoc doznana w dzieciństwie. Warto też pamiętać, że dziecko, które jest świadkiem przemocy w domu, również jej doznaje.

Wśród nich mogą pojawiać się:

• ciągła czujność, napięcie i lęk, nawet w bezpiecznych sytuacjach,
• poczucie winy i wstydu oraz przekonanie, że to my sprowokowaliśmy przemoc,
• obniżone poczucie własnej wartości i trudność w stawianiu granic,
• trudności z zaufaniem i bliskością,
• nawracające wspomnienia, koszmary, poczucie odcięcia od siebie lub od otoczenia,
• objawy depresji i zaburzeń lękowych, dolegliwości ze strony ciała, np. bóle głowy czy brzucha, a czasem sięganie po alkohol lub leki, żeby poradzić sobie z napięciem.

Po doświadczeniu przemocy może rozwinąć się zespół stresu pourazowego (PTSD). Klasyfikacja ICD-11 opisuje też złożony zespół stresu pourazowego, który może pojawić się po długotrwałej lub powtarzającej się traumie, z której trudno było się wyrwać, np. przemocy w rodzinie lub w związku. Oprócz objawów PTSD obejmuje on trudności w regulowaniu emocji, trwałe poczucie bezwartościowości, winy lub wstydu oraz problemy w relacjach.

Częstym skutkiem przemocy są też powtarzające się trudności w relacjach. Czasem osoba, która zakończyła przemocowy związek, trafia na kolejnego partnera stosującego przemoc, a ktoś, kto odszedł z pracy z powodu mobbingu, w nowym miejscu znowu go doświadcza. Nie jest to wina osoby, która doznaje przemocy, ani jej świadomy wybór. Wcześniejsze doświadczenia, zwłaszcza z dzieciństwa, kształtują nasze wyobrażenia o bliskości i o tym, na co możemy się zgodzić. To, co znane, nawet jeśli rani, może paradoksalnie wydawać się bezpieczniejsze niż to, co nowe. W podejściu psychodynamicznym mówimy o przymusie powtarzania. Rozpoznanie tego schematu w terapii może pomóc go przerwać.

Dlaczego tak trudno wyrwać się z przemocy

Często pada pytanie: „dlaczego ta osoba po prostu nie odejdzie?”. Odejście z relacji przemocowej jest trudne z wielu powodów: ze strachu, zależności finansowej, wstydu, troski o dzieci, ale też z powodu silnej więzi z osobą stosującą przemoc, nazywanej czasem więzią traumatyczną. Okresy przemocy często przeplatają się z okresami czułości i obietnic poprawy, co podtrzymuje nadzieję i utrudnia podjęcie decyzji. Sam moment odejścia może być też czasem szczególnego zagrożenia, dlatego warto zaplanować go z pomocą specjalistów.

Dodatkowym obciążeniem może być wtórna wiktymizacja, czyli ponowne zranienie przez osoby lub instytucje, które powinny pomóc. Zdarza się, że zgłoszenie przemocy zostaje zbagatelizowane, a osoba szukająca wsparcia słyszy pytania sugerujące jej współodpowiedzialność albo musi wielokrotnie opowiadać o tym, co przeżyła. Może to dotyczyć kontaktu z policją, sądem czy służbą zdrowia, ale też reakcji rodziny i znajomych. Dzieci, które próbowały powiedzieć o przemocy, nierzadko spotykały się z niedowierzaniem albo brakiem reakcji dorosłych. Takie doświadczenia często pogłębiają wstyd i poczucie osamotnienia oraz zniechęcają do kolejnych prób szukania pomocy.

Nie prowadzę terapii osób stosujących przemoc.

Przez wiele lat pracowałam w fundacji Krajowe Centrum Kompetencji, gdzie wspierałam osoby doświadczające przemocy domowej. To doświadczenie pomaga mi rozumieć nie tylko psychologiczne skutki przemocy, ale też praktyczne i systemowe trudności, z jakimi mierzą się osoby, które chcą się od niej uwolnić.

Jeśli przemoc nadal trwa, w pierwszej kolejności zastanawiamy się, jak chronić się przed kolejnymi sytuacjami przemocy: omawiamy plan na wypadek zagrożenia oraz możliwe formy wsparcia, np. procedurę Niebieskiej Karty, ośrodki interwencji kryzysowej czy pomoc prawną.

W nurcie psychodynamicznym przyglądamy się też temu, jak przemoc wpłynęła na sposób przeżywania siebie i relacji. W trakcie psychoterapii pracujemy nad tym, żeby:

• rozpoznać i zrozumieć nieświadome mechanizmy obronne, takie jak wyparcie, dysocjacja czy lojalność wobec krzywdziciela,
• dostrzec powtarzające się wzorce w relacjach,
• dotrzeć do emocji, na które wcześniej nie było miejsca, np. złości, żalu czy wstydu,
• odbudować poczucie własnej wartości i umiejętność stawiania granic,
• zmiana nie dotyczyła tylko objawów, ale była głębsza i trwała.

Jak długo trwa terapia dla osób doświadczających przemocy

Długość terapii zależy od tego, z czym przychodzimy do gabinetu. Czasem pracujemy krótkoterminowo, np. w sytuacji kryzysu. Gdy przemoc trwała latami albo zaczęła się w dzieciństwie, terapia jest zwykle długoterminowa.

Spotkania odbywają się raz albo dwa razy w tygodniu, stacjonarnie w gabinecie w Gdańsku albo online. Częstotliwość i formę ustalamy wspólnie po konsultacjach.

Gdzie szukać pomocy od razu

• 112: w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia,
• 800 120 002: „Niebieska Linia”, bezpłatna i całodobowa infolinia dla wszystkich osób doświadczających przemocy domowej, niezależnie od płci i wieku,
• 600 070 717: Centrum Praw Kobiet, całodobowy telefon interwencyjny dla kobiet doświadczających przemocy,
• 800 70 2222 i 116 123: całodobowe, bezpłatne wsparcie w kryzysie psychicznym.

Jeśli istnieje obawa, że osoba stosująca przemoc sprawdza telefon lub komputer, bezpieczniej jest szukać informacji na innym urządzeniu, np. u zaufanej osoby. Tryb prywatny (incognito) nie zapisuje historii przeglądania, ale nie chroni przed aplikacjami do śledzenia.