Trudności psychiczne nie pojawiają się znikąd. Lęk, smutek czy problemy w relacjach mogą narastać latami, zanim zaczną przeszkadzać w codziennym życiu. Przyczyny zaburzeń psychicznych zwykle się ze sobą splatają: geny, dzieciństwo, stres, relacje z innymi. Zrozumienie, skąd biorą się nasze trudności, pomaga przestać obwiniać siebie i zacząć szukać pomocy.
Według Światowej Organizacji Zdrowia z zaburzeniami psychicznymi zmaga się mniej więcej co ósma osoba na świecie. Mimo to wielu z nas latami zwleka z szukaniem pomocy, bo wydaje nam się, że powinniśmy poradzić sobie sami. Depresja czy lęk nie są jednak dowodem na brak siły woli. Nikt nie wybiera choroby, tak jak nikt nie wybiera cukrzycy czy astmy.
Przyczyny zaburzeń psychicznych
Na nasze zdrowie psychiczne wpływają jednocześnie ciało, psychika i otoczenie, a żaden z tych obszarów sam nie przesądza o chorobie. Takie spojrzenie amerykański psychiatra George Engel nazwał w 1977 roku modelem biopsychospołecznym. Do dziś jest ono podstawą myślenia o zdrowiu psychicznym.
Biologiczne przyczyny zaburzeń psychicznych
Część naszej podatności na stres jest zapisana w genach. Jeśli w rodzinie występowały m.in. depresja, choroba afektywna dwubiegunowa czy zaburzenia lękowe, ryzyko może być wyższe. Nie oznacza to jednak, że choroba na pewno się pojawi.
Znaczenie mają też zmiany hormonalne, choroby somatyczne, niedobór snu i substancje psychoaktywne, w tym alkohol. Geny można porównać do nasion. To, czy wykiełkują, zależy w dużej mierze od warunków, w jakich rosną.
Doświadczenia z dzieciństwa i wczesne relacje
W pracy psychoterapeutycznej szczególnie często wracamy do dzieciństwa. To w pierwszych latach życia uczymy się, czy świat jest bezpieczny i czy możemy liczyć na innych. Uczymy się też, co robić z trudnymi emocjami i jak o sobie myśleć.
Dziecko, które doświadczało zaniedbania, przemocy, krytyki albo emocjonalnego chłodu, musi się jakoś do tego przystosować. Może na przykład nauczyć się tłumić złość, nie prosić o pomoc albo zasługiwać na miłość. W dzieciństwie te sposoby chronią. W dorosłości często zaczynają szkodzić i mogą prowadzić do objawów. Więcej o tym, jak pracuje się z takimi doświadczeniami, piszę w artykule o psychoterapii psychodynamicznej.
Stres, trauma i trudne wydarzenia
Zaburzenie może uruchomić wydarzenie w dorosłym życiu: żałoba, rozstanie, utrata pracy, choroba, wypadek albo przemoc. Czasem nie jest to jedno silne przeżycie, tylko długotrwały stres, który powoli wyczerpuje zasoby.
To, jak zareagujemy na trudne wydarzenie, zależy od wcześniejszych doświadczeń i wsparcia, jakie mamy wokół siebie. Dlatego dwie osoby mogą przejść przez podobną sytuację zupełnie inaczej.
Społeczne przyczyny zaburzeń psychicznych
Na zdrowie psychiczne wpływa też to, jak żyjemy na co dzień. Samotność, konflikty w rodzinie, przeciążenie pracą, problemy finansowe czy brak odpoczynku zwiększają ryzyko kryzysu. O tym, jak izolacja wpływa na psychikę, pisałam w artykule Ucieczka w samotność. Z drugiej strony bliskie, bezpieczne relacje są jednym z najsilniejszych czynników chroniących. Mogą to być więzi z partnerem, rodziną czy przyjaciółmi.
Zaburzenia osobowości
Wpływ genów i wczesnych doświadczeń szczególnie wyraźnie widać w zaburzeniach osobowości. To utrwalone sposoby myślenia, odczuwania i wchodzenia w relacje, które utrudniają życie nam samym i ludziom wokół nas. Nie pojawiają się nagle. Kształtują się od dzieciństwa, gdy wrodzony temperament spotyka się z tym, jak odpowiadało na nas otoczenie.
Często u ich podłoża leżą długotrwałe trudne doświadczenia w relacjach z najbliższymi. Dobra wiadomość jest taka, że osobowość nie jest wyrokiem. Długoterminowa psychoterapia pomaga stopniowo zmieniać utrwalone wzorce.
Dlaczego jedni chorują, a inni nie?
Wyjaśnia to model podatność–stres. Każdy z nas ma inną odporność na trudności. U jednych geny i doświadczenia z dzieciństwa sprawiają, że ta odporność jest mniejsza, u innych większa. Kiedy na kogoś bardziej podatnego spadnie dużo stresu naraz, łatwiej pojawiają się objawy, na przykład depresja czy zaburzenia lękowe. Dlatego dwie osoby mogą przeżyć to samo, a zachoruje tylko jedna z nich.
Psychoterapia, leczenie i wsparcie bliskich pomagają tę odporność wzmocnić. Dlatego poznanie przyczyn zaburzeń psychicznych to nie szukanie winnych, tylko pierwszy krok do zmiany.
Kiedy szukać pomocy?
Warto zgłosić się do specjalisty, gdy trudności trwają dłużej niż kilka tygodni albo utrudniają pracę, sen czy relacje. Także wtedy, gdy powtarzają się te same problemy, a my czujemy, że stoimy w miejscu. Więcej sygnałów opisałam w artykule Kiedy warto rozpocząć psychoterapię.
Nie trzeba czekać, aż będzie bardzo źle. O tym, gdzie szukać pomocy na NFZ i prywatnie, czym różni się psycholog od psychiatry i jak wygląda terapia grupowa, przeczytasz w artykule Psycholog, psychiatra czy psychoterapeuta? Gdzie szukać pomocy
Jeśli rozpoznajesz u siebie opisane trudności, zapraszam na konsultację w moim gabinecie w Gdańsku albo online. Na pierwszych spotkaniach przyjrzymy się razem temu, co się dzieje, i zastanowimy się, jaka forma pomocy będzie dla Ciebie najlepsza. Umów się na konsultację.
W sytuacji zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112. Całodobowe, bezpłatne wsparcie w kryzysie psychicznym: 800 70 2222 i 116 123.
